2.3 Aktiviti Kesarjanaannya Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani dan Penulisannya.

Sumbangan Dalam Bidang Fiqh

Shaykh Dawud al-Fatani memainkan peranan yang amat besar di dalam perkembangan fiqh di kepulauan Melayu. Kitab karangan beliau seperti Munyat al-Musalli umpamanya telah menjadi rujukan penting di Nusantara terutamanya dipondok-pondok dan dan masjid-masjid hingga ke hari ini dan ia telah dicetak berulang-ulang kali. Begitu juga dengan kitab Furu’ al-Masa’il adalah kitab Melayu terbesar dan paling lengkap[1] di dalam fiqh di kepulauan Melayu walaupun sudah terdapat karya-karya fiqh yang dikarang sebelumnya seperti kitab Sirat al-Mustaqim yang dikarang oleh Shaykh Nur al-Din al-Raniri dan Shaykh Muhammad Arshad al-Banjari yang mengarang kitab Sabil al-Muhtadin, tetapi kitab-kitab tersebut tidak merangkumi semua perkara dalam fiqh tetapi hanya membicarakan perbahasan ibadah sahaja. Ia berbeza dengan karya-karya Shaykh Dawud al-Fatani yang lengkap merangkumi semua persoalan fiqh seperti Furu’ al-Masa’il, Minhaj al-Abidin, Fath al-Mannan, Hidayat al-Muta’allim dan Jawahir al-Saniyyah.[2]

Pengaruh beliau dilihat begitu signifikan sekali apabila kitab-kitab karangan beliau mempengaruhi kehidupan masyarakat sehingga ke hari ini seperti Munyat al-Musolli dalam bab solat menurut mazhab Shafi’i. Melalui pengamatan pengarang, kebanyakan kelakuan solat pada yang diamalkan sehingga ke hari ini banyak diadaptasi daripada keterangan daripada kitab tersebut seperti yang diajar di pusat-pusat pengajian pondok dan masjid-masjid. Hal ini dapat dilihat melalui amalan qunut subuh, solat terawih, zikir-zikir dan tahlil yang dilihat begitu sebati dengan masyarakat setempat di Malaysia, Indonesia dan Patani.[3]

Walaupun menguasai pelbagai mazhab, Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani berpegang dengan mazhab Shafii dan berusaha mengembangkan mazhab tersebut malalui karya terjemahan mahupun karya sendiri seperti karya terjemahan bahasa Melayu terhadap matan Zubad yang dikarang oleh Ibn Ruslan al-Dimasqi dan kemudian disyarahkannya menjadi kitab Fath al-Mannan merupakan terjemahan yang pertama di kepulauan Melayu terhadap matan tersebut.[4] Bahkan di dalam kitab Bughyat al-Tullab, beliau menulis biografi Imam Shafii di dalam mukadimah kitab tersebut. Shaykh Dawud al-Fatani pernah menghuraikan permasalahan yang tidak terdapat di dalam kitab-kitab sebelumnya seperti soal agama dalam perkara-perkara furuÑ yang berkaitan seperti yang terdapat di dalam Furu’ al-Masa’il.

Di dalam sebahagian daripada bentuk penulisan Shaykh Dawud al-Fatani, beliau menggabungkan lebih daripada satu disiplin ilmu yang merangkumi persoalan aqidah, fiqh dan tasawwuf di dalam karya penulisan beliau. Tradisi ini jugalah yang dilakukan oleh kebanyakan ulama nusantara yang dilihat seperti pendekatan yang diambil al-Ghazali di dalam penulisannya.[5] Di antara kitab beliau yang menggunakan pendekatan tersebut seperti kitab Jam al-Fawa’id, Fath al-Mannan, Minhaj al-Abidin, Hidayat al-MutaÑallim dan Sullam al-Mubtadi. Kitab Jam’ al-Fawa’id umpamanya adalah sebuah kitab yang membicarakan persoalan iman, kemudian diikuti dengan taharah, solat dan perbincangan fiqh, serta diakhiri dengan tasawwuf.[6] Manakala kitab Fath al-Mannan dalam membicarakan persoalan fiqh, lalu diselitkan di awal perbincangan kitab tersebut beberapa persoalan keimanan dan aqidah seperti yang terdapat di dalam matannya Zubad karangan Ibn Ruslan.

Di samping itu, beliau juga telah menyusun sebahagian daripada karya tulisan penulisan beliau dengan mengikut tahap-tahap pendidikan masyarakat dengan membahagikannya kepada tiga peringkat iaitu peringkat permulaan, pertengahan dan tinggi.[7]

Kesimpulannya, beliau mempunyai pengaruh yang besar terhadap perkembangan fiqh dan pengaruhnya di dalam masyarakat Melayu di nusantara. Ini adalah kerana beliau menyediakan bahan rujukan dan karya yang lengkap di dalam ilmu fiqh yang tersebar di kepulauan Melayu untuk semua peringkat di samping peranan yang dimainkan oleh murid-murid beliau yang ramai semasa di Mekah dahulu dan kemudiannya pulang ke tanah air masing-masing dengan membuka dan menyebarkan ilmu yang mereka perolehi daripada Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ semasa di Mekah. Dengan itu, pengaruh Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ menjadi begitu signifikan sekali di kepulauan Melayu.

---

[1] See Mohd Nor Ngah, 6.

[2] See Wan Mohd Shaghir Abdullah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ UlamaÑ…, 99-102.

[3] Ia berlaku seolah-olah ada satu bentuk (patern) sahaja dalam amalan-amalan tersebut terutamanya di kalangan generasi tua yang pernah mendapat pendidikan di pondok-pondok pengajiandi Nusantara sebelumnya. Menurut Hamka, Islam adalah jatidiri masyarakat masyarakat Melayu di kepulauan Melayu. Peranan penting yang dimainkan oleh ulama-ulama Islam sebagai pedagang dan pendakwah semenjak dari awal penyebaran Islam lagi dan kemudiannya diteruskan oleh ulama-ulama kemudiannya secara berterusan menjadikan Islam diterima sebagai agama kehidupan mereka. See Hamka, Sejarah Ummat Islam, vol.4,….

[4] Wan Mohd Shaghir Abdullah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ UlamaÑ…, 85.

[5] Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani kebiasaannya menggabungkan tiga disiplin ilmu utama yang dimulai dengan aqidah, kemudiannya diikuti oleh fiah dan diakhiri dengan tasawwuf atau akhlak. Begitu juga pendekatan yang dilakukan oleh al-Ghazali di dalam Ihya’.

[6] See Dawud bin Abdullah al-Fatani, JamÑ al-FawÉ’id wa JawÉhir al-QalÉ’id, (Patani: MatbaÑah bin al-Halabi, n.d).

[7] Sebagai contohnya, kitab Sullam al-Mubtadi disusun sesuai untuk peringkat permulaan. Pada peringkat pertengahan diwakili oleh kitab Hidayat al-MutaÑallim dan al-Jawahir al-Saniyyah, manakala pada peringkat lanjutannya melalui kitab Fath al-Mannan dan FuruÑ al-Masa’il.

Murid-murid Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani

Sebagai ulama yang terkenal diperingkat antarabangsa, Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani mempunyai ramai murid yang datang berguru dengannya di Makkah yang pada waktu itu merupakan pusat pengajian yang amat terkenal. Mereka datang dari seluruh pelusuk negara. Menurut catatan Wan Mohd Saghir, di antara murid-murid beliau yang terkenal dari kepulaun Melayu ialah seperti berikut :

1. Shaykh Abd al-Halim Kelantan.

2. Hj. Jamaluddin bin Lebau Muhammad Kelantan.

3. Shaykh Ali bin Ishaq al-Fatani.

4. Shaykh Wan Hasan bin Ishaq Besut al-Fatani.

5. Shaykh Muhammad Zain bin Mustafa al-Fatani.

6. Shaykh Wan Musa al-Fatani.

7. Hj. Muhammad Salih Khatib al-Fatani.

8. Shaykh Abd al-Samad Pulai Condong Kelantan.

9. Shaykh Abd Al-Malik bin Isa Terengganu.

10. Shaykh Zainuddin Acheh.

11. Shaykh Muhammad bin Ismail Dawudi al-Fatani.

12. Shaykh Abd al-Qadir bin Abd al-Rahman al-Fatani.

13. Shaykh Ahmad Khatib bin Abd al-Ghafar Sambas.

14. Shaykh Muhammad Zainuddin bin Muhammad al-Badawi Sumbawi.

15. Raja Haji Ahmad bin Raja Haji Riau.

16. Raja Ali Haji Riau.

17. Raja Haji Abdullah @ Marhum Murshid Riau.

18. Shaykh Ismail bin Abdullah Minangkabau.

19. Shaykh Muhammad Salih bin Murid al-RAwa.

20. Muhammad Salih bin Sunan Maulana Qadi @ Tengku Tembusai.

21. Sultan Muhammad Safiuddin Sambas.

22. Lebai Din bin Long Nik al-Fatani dan lain-lain lagi. [1]

Di kalangan murid Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani adalah terdiri daripada mereka yang terlibat dengan pemerintahan negara. Sultan Muhammad Safiyudin Sambas adalah pemerintah Sambas yang menjemput Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani untuk mengajar di istana baginda.[2] Di sana Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani telah mengarang sebuah kitab Diya’ al-Murid fi Kalimat al-Tawhid.[3] Sultan Muhammad Safiyuddin telah membina sebuah masjid untuk tujuan sebagai pusat penyebaran Islam dalam kerajaan beliau.[4] Begitu juga halnya dengan murid-murid beliau yang terdiri daripada kaum kerabat Diraja Riau seperti Raja Ali Haji, Raja Haji Ahmad bin Raja Haji Riau dan Raja Haji Abdullah Riau. Shaykh Abdul Halim Kelantan adalah di antara murid beliau terlibat dengan pemerintahan di Kelantan dengan menjadi penasihat dan guru kepada Sultan Muhammad I (1800-1837 M).[5]

Di kalangan murid-murid Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani, sebahagian daripada mereka adalah dari kalangan kaum kerabatnya yang berasal dari Patani. Anak saudara Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani, Wan Fatimah dan Wan Zainab telah menjadi anak angkatnya mempelajari dan mendalami ilmu agama dan al-Qur’an.[6] Selain daripada itu, Shaykh Wan Abdul Kadir bin Abdul Rahman adalah di antara murid yang paling banyak mendapat ilmu daripada Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani. Ini adalah disebabkan faktor dirinya sebagai cucu saudara dan anak angkat Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani selalu berdampingan dan memperolehi ilmu secara langsung daripada beliau.[7] Begitu juga dengan Shaykh Nik Muhammad Bin Ismail Dawud al-Fatani (Shaykh Nik Mat Kecik).[8] Di antara murid-murid yang mempunyai talian persaudaraan dengan beliau ialah Shaykh Muhammad Zain bin Mustafa al-Fatani[9] dan Shaykh Zayn al-Abidin bin Muhammad al-Fatani.[10] Mereka kemudiannya bukan sahaja menjadi ulama terkenal di kepulauan Melayu bahkan juga di dunia Islam.

Ramai di kalangan murid Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani menjadi tokoh penting di dalam penyebaran ilmu dan tasawwuf telah membuka pusat-pusat pengajian ilmu yang lebih dikenali sebagai pondok atau pesantren. Apabila pulang ke tanah air, Shaykh Abdul Kadir dan Shaykh Wan Muhammad Zain membuka pusat pengajian di pondok Bendang Daya Patani. Shaykh Wan Hasan membuka pusat ilmu dan dkawahnya di Besut, Terengganu. Shaykh Abdul Samad Pulai Chondong membuka pondoknya di kampungnya Pulai Chondong, Shaykh Ismail Minangkabau yang mengajar tareqat Naqshabandiyah di Riau, Shaykh Ahmad menyebarkan tareqat Qadiriyah dan Naqshabandiyah di Sambas, Indonesia.[11] Hasil daripada pembinaan pusat-pusat pengajian dan aktiviti-aktiviti keilmuan dan dakwah yang dilakukan mereka menyebabkan lahirnya ramai ulana-ulama hebat dibawah bimbingan mereka seperti Shaykh Ahmad bin Zain bin Mustafa al-Fatani, Shaykh Nawani al-Bantani, Shaykh Muhammad Husein bin Abdul Latif (Tok Kelaba), Shaykh Zain al-Abidin al-Fatani, Tok Wan Ali Kutan dan lain-lain lagi.

Di kalangan murid-murid beliau telah ada yang telah menghasilkan kitab-kitab yang menjadi rujukan penting khususnya di kepulauan Melayu seperti kitab Fath al-Arifin,[12] Kifayat al-Ghulam,[13] Fath al-Mubin,[14] Hidayat al-Mukhtar dan Ayyuha al-Awlad.[15] Terdapat juga di kalangan rakan-rakan seperguruan beliau pernah menjadi murid kepada beliau seperti Shaykh Abdul Samad Pulai Chondong, Shaykh Ismail Minangkanbau dan Shaykh Ali bin Ishaq al-Fatani. Bahkan ada juga dikalangan mereka yang mengikuti jejak langkah Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani berjihad menentang penjajahan seperti Shaykh Abd al-Samad al-Falembani ,Shaykh Abdul Malik bin Isa (cucu Tok Ku Pulau Manis) dan Muhammad Salih bin Sunan Maulana Qadi (Tengku Tembusai).

Berdasarkan kedudukan dan peranan yang dimainkan oleh murid-murid Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani menggambarkan bahawa beliau telah memainkan peranan yang amat besar di dalam sumbangan beliau terhadap perkembangan ilmu pengetahuan dan dakwah di Asia Tenggara. Bahkan sumbangannya begitu menyeluruh sekali meliputi politik, social dan akhlak (tasawwuf). Pengaruh pemikiran beliau telah menjalar di segenap lapisan masyarakat di Kepulauan Melayu yang dapat dilihat melalui karya-karya tulisan beliau di dalam pelbagai disiplin ilmu yang telah mendapat pengiktirafan yang tinggi daripada para ulama dulu dan kini.

---

[1] Lihat lanjut di dalam Wan Mohd Shaghir Abdullah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ UlamaÑ…, 42-50.

[2] Selian daripada itu, Shaykh Muhammad Khatib bin Abd al-Ghafar bin Abdullah bin Muhammad al-Sambasi al-JAwi yang lebih dikenali sebagai Shaykh Ahmad Khatib Sambas juga adalah murid kepada Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani yang berasal dari Sambas.

[3] Kitab ini membicarakan tentang perbahasan aqidah dan aspek-aspek berkaitan dengan zikir dan adab-adabnya menurut tareqat Shatariyah. See Dawud bin Abdullah al-Fatani, Diya’ al-Murid, (Patani: MatbaÑah bin Halabi, n.d).

[4] See Wan Mohd Shaghir Abdullah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ UlamaÑ…, 47.

[5] Shaykh Abdul Halim Kelantan adalah anak angkat kepada pemerintah Kelantan pada waktu itu iaitu Long Yunus. Long Yunus telah menghantar beliau bersana dengan seorang putera baginda untuk mengaji di Mekah. Di Mekah Shaykh Abdul Halim berguru dengan Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani. Apabila pulang ke Kelantan beliau dilantik menjadi guru dan penasihat Sultan Muhammad I. Beliau telah membuka pondok (madrasah) di Kota Kubang Labu, Pasir Pekan dan kemudiannya berpindah ke Kampung Sireh Kota Bharu. Beliau telah melahirkan tokoh-tokoh ulama di Kelantan melalui dua orang anaknya yang kemudiannya menjadi ulama iaitu Haji Yusuf dan Haji Ya’qub. See Wan Mohd Shaghir Abdullah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ UlamaÑ…, 42-43.

[6] Ibid., 15-17.

[7] Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani tidak mempunyai zuriat hasil daripada perkahwinannya. Oleh itu beliau mengambil anak atau cucu saudaranya sebagai penerusan kepada ilmunya tersebut. Beliau juga adalah Shaykh ilmu tasawwuf tareqat Shatariyah.

[8] Shaykh Wan Abdul Kadir bin Abdul Rahman dan Shaykh Nik Muhammad Bin Ismail Dawud al-Fatani (Shaykh Nik Mat Kecik) adalah cucu saudara Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani daripada saudaranya Wan Idris. Shaykh Wan Abdul Kadir bin Abdul Rahman juga adalah Shaykh ilmu tasawwuf tareqat Shatariyah.

[9] Anak beliau Shaykh Ahmad bin Muhammad Zain bin Mustafa al-Fatani, adalah seorang yang amat terkenal di peringkat antarabangsa sehingga mendapat perhatian khusus dan pengiktirafan daripada kerajaan Uthmaniyah di Turki dan ulama-ulama al-Azhar kerana ketinggian ilmunya yang dimiliknya. Shaykh Muhammad Zayn bin Mustafa al-Fatani bertemu silsilah keturunan dengan Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani pada kedudukan moyang mereka iaitu Shaykh Ali Mashhur al-Laqihi. See Wan Mohd Shaghir Abdullah, Wawasan Pemikiran Islam Ulama Asia Tenggara, (Kuala Lumpur: Khazanah Fataniyah, 2002), vol.4, 116.

[10] Beliau ialah Zayn al-Abidin bin Muhammad al-Fatani. Beliau juga dikenali sebagai Tuan Minal. Mendapat pendidikan di Patani dan Mekah. Di antara kitab aqidah karangan beliau yang paling masyhur ialah Aqidah al-Najin. Silsilah keturunan beliau bertemu dengan Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani ialah pada Shaykh Ibrahim al-Hadrami. Dikatakan silsilah keturunan mereka yang mempunyai pertalian dengan Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani adalah berasal daripada keturunan Shaykh Ibrahim al-Hadrami. See Ahmad Fathy al-Fatani, Ulama Besar Dari Patani, 62.

[11] Wan Mohd Shaghir, Wawasan Pemikiran Islam…, vol.4, 16.

[12] Fath al-Arifin adalah karangan Shaykh Ahmad Sambas.

[13] Kifayat al-Ghulam dikarang oleh Shaykh Ismail Minangkabau.

[14] Fath al-Mubin dikarang oleh Shaykh Muhammad Salih bin Murid al-Rawa.

[15] Hidayat al-Mukhtar dan Ayyuha al-Awlad adalah karangan Shaykh Wan Hasan Besut . See Wan Mohd Shaghir Abdullah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ UlamaÑ…, 44-49.

Guru-guru Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani

Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ mendapat pendidikan awal daripada keluarganya sendiri di Patani. Bapa dan datuk beliau adalah di antara ulama yang terkenal di Patani pada waktu itu. Bapa saudara beliau, Shaykh Safiyudin telah mengajar ilmu-ilmu asas semasa kecilnya seperti ilmu nahu, saraf, tafsir, aqidah dan tasawwuf.[1]

Di Patani, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ juga berguru dengan Shaykh ‘Abd al-Rahman bin ‘Abd al-Mubin Pauh Bok di pondok Pauh Bok.[2] Selain daripada itu beliau belajar juga di beberapa pondok di Patani seperti pondok Kuala Bekah, Kerisek dan Samla.[3] Semasa belajar di Acheh beliau belajar daripada Shaykh Muhammad Zain Faqih al-‘Ashi.[4] Tidak banyak maklumat yang diperolehi semasa pengajian beliau di Patani dan Acheh.

Ketika di Mekah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ sempat berguru dengan para ulama Patani seperti Shaykh Muhammad Salih bin Abd al-Rahman al-Fatani, seorang ulama syariah dan tasawwuf. Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ banyak mempelajari ilmu kesufian daripada beliau. Di antara ulama tasawwuf lain yang pernah menjadi guru beliau ialah Shaykh Ali bin Ishaq al-Fatani di dalam tareqat Sammaniyah. Terdapat juga pendapat yang mengatakan bahawa Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani sempat berguru dengan Shaykh Muhammad bin Abd al-Karim Samman al-Madani, pelopor tareqat Sammaniyah sendiri. [5] Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani telah menyebut sisilah sanad guru-guru beliau dalam tareqat Sammaniyah sehingga sampai kepada Rasulullah.[6]

Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani juga telah menerima bai’ah dalam tareqat Shatariyah daripada Shaykh Muhammad As’ad dan Shaykh al-Sayyid al-Sharif al-Marzuqi. Beliau juga sempat berguru dengan Shaykh Muhammad Saleh bin Ibrahim al-Ra’is di dalam mempelajari tareqat Shaziliyyah di samping mempelajari fiqh mazhab Shafii.[7] Menurut Ismail Che Daud, Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani pernah menerima doa Hizb al-Bahr daripada Shaykh Muhammad Saleh bin Ibrahim al-Ra’is. Di samping itu beliau juga pernah berguru dengan Shaykh Muhammad Nafis ibn Idris al-Banjari dan Shaykh Abd al-Samad al-Falembani.[8]

Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani sempat juga berguru dengan ramai guru dan pelbagai mazhab dan i’tiqad. Di antara mereka ialah ulama-ulama besar mazhab Shafi’i seperti al-Sharqawi dan Muhammad Ali al-Shanwani. Di antara guru-guru beliau yang lain ialah Shaykh Muhammad Salih bin Ibrahim al-Rais, mufti Shafi’iyah Mekah, Shaykh ‘Ata’illah,[9] Shaykh Muhammad bin Sulayman al-Kurdi.[10] Namun Ismail Che Daud meragui sebahagian daripada mereka sebagai guru beliau. [11] Shaykh Abd al-Ghani al-Hilali dan Sayyid Sulayman bin Yahya ibn Umar Maqbul al-Ahdal adalah di antara beberapa nama yang disenaraikan oleh Wan Muhammad Shaghir sebagai guru Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani.[12]

---

[1] Ismail Che Daud, 26.

[2] Beliau ialah Shaykh Wan Abdul Rahman bin Shaykh Wan Abdul Mubin bin Shaykh Muhammad Jailani bin Shaykh Muhammad Masari al-Fatani. Silsilah keturunan keluarganya berasal daripada pedagang Arab Hadramaut yang dating menetap di Patani (Pauh Bok). Beliau mendapat pendidikan awalnya daripada ayahnya sendiri di Pauh Bok dan kemudiannya melanjutkan pelajaran ke Mekah. Apabila pulang ke Patani, beliau meneruskan khidmat beliau menggantikan ayahnya mengajar di pondok Pauh Bok. Shaykh DAwud bin Adbullah al-Fatani dan Shaykh Abd al-Samad al-Falembani adalah di antara murid beliau semasa di Pauh Bok. Beliau telah menghasilkan beberapa karya seperti Mir’at al-Haqq, Aqidah Ahl al-Sunnah wa al-Jama’ah dan Wasit Shaykh Abdul Rahman ibn Hajo Abdul Mudin kepada sekelian muridnya. Beliau lebih dikenali dengan gelaran Tok Nyang Perobok oleh penduduk setempat. See Ahmad Fathy al-Fatani, Ulama Besar Dari Patani, 248-249.

[3] Engku Ibrahim Ismail, 26.

[4] Wan Mohd Shaghir Abdullah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ UlamaÑ…, 32.

[5] Ibid., 33.

[6] Ibid., 35-36.

[7] Shaykh Muhammad Saleh bin Ibrahim al-Ra’is ialah mufti Mekah dalam mazhab Shafii. Lihat Wan Mohd Shaghir, “Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ,” …, 4-5.

[8] Ismail Che Daud, 27.

[9] Menurut Wan Mohd Shaghir, yang dimaksudkan dengan Shaykh Ata’illah yang tersebut ialah Shaykh Ata’illah bin Ahmad al-Azhari al-Masri al-Makki bukannya Shaykh Ata’illah al-Askandari (d. 709/1309). See Wan Mohd Shaghir, “Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ,” …, 5.

[10] Wan Mohd Shaghir Abdullah, Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ UlamaÑ…, 38.

[11] Menurut Ismail Che Daud, sumber yang menyatakan bahawa Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani sempat berguru dengan Shaykh Ata’illah (Makkah), Shaykh Muhammad bin Sulayman al-Kurdi (MAdinah), Shaykh Muhammad bin Ad al-KArim al-Samman (MAdinah), Shaykh Ali bin Ishaq al-Jawi al-Fatani (Patani) dan Shaykh Salin bin Abd al-Rahman al-Jawi (Patani) adalah diragui kerana tempoh yang terlalu jauh di antara Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani dengan mereka itu. Lihat Ismail Che Daud….., Ahmad Fathi al-Fatani, Ulama Besar Dari Patani, 27-29.

[12] See Wan Mohd Shaghir, “Shaykh DÉwËd bin Abdullah al-FaÏÉnÊ,” …, 4-5.

the mehodologi of ward al-zawahir

CHAPTER 4

THE METHODOLOGY OF THE COMPOSITION OF WARD AL-ZAWAHIR

4.1 Pengenalan

Ward al-Zawahir adalah salah satu daripada karya utama Shaykh Dawud bin Abdullah al-Fatani dan didakwa sebagai karya agung di dalam Usul al-Din yang paling lengkap dalam versi jawi. Berdasarkan jumlah 430 muka surat di dalam tulisan jawi halus versi kitab kuning, Ward al-Zawahir perlu dibuat penelitian dan pemeriksaan lanjut untuk memastikan sejauh mana kebenaran dakwaan tersebut. Untuk tujuan tersebut, beberapa aspek metodologi yang terdapat di dalam Ward al-Zawahir hendaklah diteliti seperti sumber-sumber rujukannya, pengunaan dalil-dalil wahyu dan akal, metodologi penulisan dan beberapa aspek reformasi aqidah beliau di dalam karya tersebut. Dengan itu, beberapa hasil penelitian tersebut dapat diperolehi untuk mengetahui tahap kesarjanaan beliau di dalam cabang ilmu seperti aqidah, tasawwuf, fiqh, tafsir dan hadith dapat dinilai secara akademik.

Di samping itu, sikap beliau terhadap persoalan aqidah semasa zamannya dapat diberi perhatian di samping melihat sejauh mana beliau menangani aliran-aliran pemikiran di dalam aqidah dan kaedah integrasi (tawfiq) di antara pendekatan literal dan interpretif dilihat signifikan di dalam menghadapi kemelut aqidah di zaman beliau di akhir abad ke-18 dan 19 terutamanya terhadap masyarakat melayu yang dilihat melalui refleksi beliau terhadap persekitaran tersebut seperti yang terkandung di dalam Ward al-Zawahir.

Justeru, beberapa fakta-fakta lain dapat diperolehi seperti konsistensi beliau di dalam metodologi aqidahnya dalam penulisan kitab Ward al-Zawahir dan juga pengaruh-pengaruh lain terhadap penulisan karya aqidah beliau akan dapat dikesan. Hasil daripada penilitian tersebut, berkemungkinan besar akan dapat mencungkil keunikan penulisan beliau di samping memperbaiki beberapa aspek kelemahan yang boleh diperkasakan lagi nilai ilmiahnya daripada Ward al-Zawahir secara khusus dan juga pemikiran dan penulisan aqidah beliau secara umumnya untuk kewajaran dakwaan sebagai karya aqidah yang agung dan paling komprehensif di alam Melayu.

TIGA soalan untuk Mengenali Allah (ma'rifatullah)

TIGA SOALAN MENJAWAB TIGA ISU UTAMA KEHIDUPAN

Tiga soalan tersebut akan menjawab tiga persoalan asas kehidupan:

i. Siapa Allah (Tuhan) ?

ii. Siapa diri kita (manusia) ?

iii. Apa erti Islam ?

Tiga Persoalan tersebut dan jawapannya adalah seperti berikut :

Soalan 1 : Soalan : Dari mana asal (kejadian) kita ? Jawapan: Dijadikan oleh Allah

- Status : Hamba Allah dan khalifahNya

- Tugas : Mematuhi segala perintahnya (syariatnya ).

· Untuk kenal Allah (Ma’rifatullah) perlu cari Bukti/Dalil Allah sebagai Pencipta yang Maha Agung:

- Al-Quran (al-Baqarah : 21)

- Hujah akal

- Fakta Sejarah

- Fakta Geografi / Alam

- Penyelidikan Sains.

· Iman juga meningkat dengan Amal soleh - Kepatuhan kepada segala suruhan Allah dan melaksanakan syariatNya - akan memperolehi kebaikan (kebahagiaan) di dunia mahupun di akhirat.

· Sekiranya TIDAK mengenali Allah dan GAGAL menghayati konsep tersebut (bahawa watak yang paling baik untuk kita adalah HAMBA) nescaya ia akan membawa kepada:

i. Kemusnahan masa depan di akhirat (DOSA)

ii. Kehancuran dan huru-hara kehidupan di dunia ini.

· Al-Ghazali : org yg tidak kenal Allah (berdosa) mempunyai sifat : (1) Rububiyyah (2) Syaitaniyah (3) Bahimah (4) Sab’iyah

· Orang yang kenal Allah adalah yang BERJAYA : (1) Di dunia (dikawal oleh disiplin dosa & pahala) (2) Di akhirat (pahala ke syurga)

· Kesimpulan : Tak mengenal Allah – punca segala masalah – bawa masalah (di dunia) dan bermasalah di akhirat.

Soalan 2 : Soalan : Kenapa kita datang ke dunia ini (apakah matlamat hidup) ? Jawapan: Mengabdikan diri (patuh) kepada Allah….. (lihat al-Dzariyat: 56)

- Peranan sebagai hamba dan Khalifah (menunaikan amanah)

i. Skima/Silibus : al-Quran dan hadith

ii. KPI : Rasulullah s.a.w (syarat diterima amal : (1). Ikhlas (2). Menepati Syara’)

iii. Neraca Kawalan : Dosa dan Pahala (Syurga dan Neraka)

Soalan 3 : Soalan : Kemanakah kita selepas ini (kematian) ?

Jawapan: (i). Dikembalikan balik kepada Allah (ii). Akan disoal dan diberi pembalasan..( al-Maidah: 48,105)

i. Soalan ini dapat menjadi kawalan dan ingatan terbaik kepada kehidupan manusia di dunia.

ii. Ia menjadikan hidup seseorang itu dengan penuh amanah dan integriti.

iii. Kalau hendak selamat (demi keamanan dan keadilan hidup didunia dan kebahagiaan yang kekal abadi di akhirat – ikuti syariat Islam…(Maksud hadith Bukhari : ikutlah Islam nescaya kamu selamat)

Kesimpulan/Tindakan

1. Fokuskan ilmu (pengajaran & pembelajaran) kpd mengenal Allah (ma’rifatullah) yg dapat meningkatkan nilai perhambaan. Jadikan disiplin ilmu masing-masing sebagai usaha mengenal Allah, cth. Sains-geografi-sejarah-seni & sastera dan agama.

2. Jadikan konsep dosa dan pahala sebagai “reminder” kehidupan muslim agar sentiasa berada dalam skop ibadah dalam amalan harian.

3. Sentiasa muhasabah dan ingat mati dgn menziarahi orang sakit, mati dan kubur (org yg cerdik ialah yg sentiasa muhasabah dan buat persiapan…hadith)

4. Cari bukti utk yakinkan diri sendiri & org lain bahawa “Islam hebat : ikut Islam kamu selamat” dgn buat pengamatan/kajian/observasi……

5. Ikhlaskan niat dan sentiasa ber “NIAT” (azam) yg baik sepanjang masa (24 jam) agar niat tersebut menjadi realiti (amal soleh) cth. Niat - mathurat, solat sunat dhuha, solat qabliyah & ba’diyah,sedekah, hadir majlis ilmu,tahajud dan witir di samping berusaha (formula wudhuk 2K 4B)

ringkasan drp siri kuliah kitab Raudhah al-Jannah

Disusun oleh : Hasbullah Mohamad